Verder dieper meer

In Nederland en Vlaanderen vind je een schat aan cultuureducatieve initiatieven, zowel in het leerplichtonderwijs als daarbuiten. Cultuureducatie wordt wel vaak op een versnipperde manier in de klas- en schoolpraktijk gebracht. Cultuur in de Spiegel biedt een antwoord.

Verder dieper meer

Theorie 

Het uitgangspunt van het onderzoeksproject Cultuur in de Spiegel - Vlaanderen is de cultuurtheorie van Prof. dr. Barend van Heusden van de Rijksuniversiteit Groningen. In zijn publicatie ‘Cultuur in de Spiegel, naar een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs’, het zogenaamde ‘zwarte boekje’, zet hij de theorie uiteen. Hij formuleert antwoorden op de vragen wat cultuur precies is, welke culturele vaardigheden kinderen hebben en waarom het onderwijs die culturele vaardigheden mee moet ontwikkelen. 

De theorie Cultuur in de Spiegel in een notendop 

Cultuur is het proces van betekenisgeving, aangestuurd door de spanning tussen wat we al weten en de steeds veranderende werkelijkheid. Cultuur is niet het schilderij aan de muur of de gekostumeerde acteur op het podium, maar de betekenis, het gevoel, de indruk, ... die zij maken op de museumbezoeker, het publiek, de recensent, de leerling, de samenleving. Die betekenissen, gevoelens, indrukken, ... liggen echter niet vast in de objecten en producties. Ze zijn niet statisch, maar erg veranderlijk.

Cultuur is een proces waarover een individu controle heeft, maar wordt ook in belangrijke mate gedreven door emotie en intuïtie. 

Waarom vindt de ene persoon een schilderij aangrijpend en de andere net niet? Dat heeft te maken met het verschil in verbeelding, persoonlijke visie, referentiekader, kennis, en ervaringen. Reflectie daarover is belangrijk. 

Culturele basisvaardigheden 

Het ontwikkelen van reflectie in al zijn facetten is volgens de theorie een essentieel ingrediënt van cultuureducatie. Aan het ontwikkelen van reflectie op cultuur, koppelt de theorie vier culturele basisvaardigheden: 

  • Waarnemen (voelen, luisteren, kijken, ruiken, smaken) en de reflectie op waarneming 
  • Verbeelden (omzetten van waarneming in beelden: fantasie, kunst, … waardoor op basis van herinnering en ervaring nieuwe mogelijkheden worden gemaakt) en de reflectie op verbeelding 
  • Conceptualiseren (het vertalen van waarneming en verbeelding in abstracte concepten: taal, symbolen, …) en de reflectie op conceptualisering 
  • Analyseren (het ontdekken van logica, structuren, modellen…) en de reflectie op analyse 

Cultuurdragers 

Cultuur vergt ook steeds een bepaalde drager. Reflecteren doen we immers in een bewust gehanteerd medium of taal (bijvoorbeeld een artistieke taal). Het is de manier waarop cultuur tastbaar, hoorbaar, … kortweg waarneembaar wordt. De theorie deelt de vier cultuurdragers als volgt in: 

  • Het lichaam (gebaren, klanken, rituelen, …) 
  • Voorwerpen (een trommel, een kledingstuk, een gerecht, …) 
  • Taal (gesproken en geschreven) 
  • Grafische symbolen (tekeningen, plaatjes, schema’s, foto’s, video, …) 

Cultuur en de reflectie op cultuur krijgen dus vorm in en met verschillende cultuurdragers. 

Cultuur, onderwijs en cultuureducatie 

Cultuur als proces van betekenisgeving is samen te vatten als ‘cultureel bewustzijn’ of ‘cultuur-in-ruime-zin’. De theorie ziet dat proces als één van de basiselementen van het onderwijs in het algemeen. Het volledige onderwijsgebeuren is dus onderwijs in cultuur-in-ruime-zin. 

Het specifieke van cultuureducatie binnen het onderwijs is dat het vooral gaat om het reflecteren over ‘cultuur-in-ruime-zin’. Die reflectie leidt tot een - in de eerste plaats persoonlijk maar ook gezamenlijk - cultureel zelfbewustzijn of culturele metacognitie. Cultuureducatie leert het individu na te denken over zijn of haar eigen individuele en collectieve betekenisgeving. 

Kunsteducatie is een onderdeel van cultuureducatie, het is educatie in cultureel zelfbewustzijn door gebruik van de basisvaardigheid verbeelding en dat kan met gebruik van allerlei media (het lichaam voor dans, een voorwerp bij beeldende kunst, …). 

 

 

Onderzoek 

Het onderzoek Cultuur in de Spiegel werd eerst gevoerd in Nederland. In Vlaanderen liep de studie van 2012 tot 2016. Het gaat na hoe leerkrachten (in het Vlaamse kleuter- en leerplichtonderwijs, lerarenopleiding en deeltijds kunstonderwijs) omgaan met die theoretische inzichten en hoe dit hun pedagogische handelen en denken versterkt. Ook het curriculum wordt vanuit de theorie onder de loep genomen. Met andere woorden, Cultuur in de Spiegel biedt een referentiekader voor geïntegreerde cultuureducatie over vakken, studierichtingen en leeftijden heen. De praktische uitrol ervan startte in februari 2016 en is volop aan de gang. 

 

Onderzoek Vlaanderen 

Aanleiding voor het onderzoek 

Het onderzoek ‘Cultuur in de Spiegel – Vlaanderen’ is een studie die werd uitgevoerd in opdracht van de Vlaamse onderwijsoverheid. Het onderzoek kwam er omdat op een aantal punten onduidelijkheid bestaat over de inhoud, functies en doelen van cultuureducatie. 

Onderzoeksdesign  

In navolging van een gelijkaardig onderzoek dat plaats vond in Nederland ging ook in Vlaanderen het ‘Cultuur in de Spiegel’-onderzoek van start. Het gaat om een ontwerpend onderzoek en een implementatieonderzoek. 

Het ontwerpend onderzoek concretiseert een leerplankader en referentielijn voor cultuureducatie in het formeel onderwijs (het Vlaamse kleuter- en leerplichtonderwijs, lerarenopleiding en deeltijds kunstonderwijs).

Het implementatieonderzoek toetst het leerplankader en de referentielijn door experimentele implementaties in vier scholen. 

Wie  

  • Opdrachtgever onderzoek Cultuur in de Spiegel Vlaanderen: CANON Cultuurcel (Vlaams Ministerie van Onderwijs & Vorming) 
  • Opdrachtnemer: HIVA-KULeuven & VUB (vakgroep Educatiewetenschappen) 
  • Onderzoeksteam: Lode Vermeersch, Anneloes Vandenbroucke, Willem Elias, Koen Lombaerts, Free De Backer, Marie Vandekerckhove 

Onderzoek Nederland 

Aan de Universiteit van Groningen liep van 2008 en tot 2013 het onderzoek ‘Cultuur in de Spiegel’. Aan de basis van dit onderzoek ligt de cultuurtheorie van Prof. dr. Barend van Heusden, die hij neerschreef in de brochure ‘Cultuur in de Spiegel, naar een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs’, het zogenaamde ‘zwarte boekje’. 

In samenwerking met de Stichting Leerplanontwikkeling (SLO) ontwikkelde het onderzoeksteam het leerplankader Cultuur in de Spiegel, met concrete handreikingen. Het Nederlandse onderzoek werd ook vertaald naar een handboek voor de lerarenopleiding: ‘Cultuur2. Basis voor Cultuuronderwijs’. Onderzoeksmedewerker Theisje van Dorsten linkte haar doctoraatsthesis ‘Mirrors in the Making’ aan het onderzoek.

 

 

Extra informatie