Het poëtische in E=mc2: zo schrijf je poëzie over wetenschap
Kan je over de relativiteitstheorie of het onzekerheidsprincipe een gedicht schrijven? Zeker! Vraag maar aan dichter Marc Tritsmans, of aan de zesdejaars Techniek-Wetenschappen van VISO Roeselare en hun leerkracht Thomas Ryon. Samen zetten ze hun schouders onder een poëzieproject dat de grenzen tussen alfa- en bètawetenschappen doorbreekt.
Als jonge kerel ontdekte Thomas Ryon het oeuvre van Marc Tritsmans toen een leerkracht hem het gedicht ‘Museum van Vergeten Gebaren’ liet lezen. Zoveel jaren later doet hij, intussen zelf leerkracht Nederlands, hetzelfde: hij plant een zaadje bij zijn leerlingen.
Op het lijf geschreven
Die leerlingen zitten in het zesde jaar Techniek-Wetenschappen. ‘Vaak zien we dat taal bij hen stiefmoederlijk behandeld wordt. Ik probeer dat te doorbreken’, zegt Thomas. ‘De alfa- en bètawetenschappen hebben elkaar immers nodig, want ook een wetenschapper moet zijn inzichten kunnen verwoorden, moet ze aan het brede publiek kunnen overbrengen.’
‘Marc slaagt erin om dat heel toegankelijk, maar daarom niet minder gelaagd te doen. Hij zoekt behoedzaam naar de juiste woorden om een complex probleem te omschrijven. Dat is in deze tijden zo belangrijk: als de nuance verdwijnt, creëer je polarisatie. Dat hij daarbij vertrekt vanuit een grote fascinatie voor wetenschap zorgt ervoor dat zijn werk op het lijf van deze leerlingen geschreven is.’
Bloemlezing met opdracht
En zo zit dichter Marc Tritsmans, na een lange mailconversatie met Thomas en een even lang corona-oponthoud dus voor de tweede keer in deze klas. Tijdens de contactmomenten leest hij voor uit eigen werk en gaat hij met de leerlingen in gesprek over taal, wetenschap, de wereld en hun gevoelens.
Leerlingen gaan ook zelf aan de slag. Laten ze zich inspireren door een element uit de tabel van Mendelejev? Schrijven ze een antwoord op een gedicht van Marc? Of duiken ze in wetenschappelijke tijdschriften om een interessant gegeven naar een personificatie of een metafoor voor hun eigen gevoelens te vertalen? De keuze ligt bij hen en allemaal gaan ze met grote interesse aan de slag.
Interactie tussen leerling en dichter
Dat lukt alleen maar omdat Thomas geleidelijk opbouwt naar opdrachten als deze. Ook in de les Nederlands. ‘Het vraagt tijd voor leerlingen ervoor open staan’, zegt hij. ‘Dan pas kunnen gedichten beginnen groeien en bloeien.’ Hij reikt ze handvatten aan over hoe poëzie vormelijk gemaakt kan worden, welke beeldspraak er bestaat, wat een haiku is … ‘Ze moeten zich bewust zijn van die zaken, zonder ze te moeten gebruiken’, zegt Thomas. Intussen schrijven ze in hun eigen boekje ideeën, inspiratie, dingen die hen opvallen. Ook in andere lessen.
‘Marc blijft zoeken naar de juiste woorden om een complex probleem te omschrijven. Dat is in deze tijden zo belangrijk, want als de nuance verdwijnt, creëer je polarisatie’
Tips van de leerkrachten
- Durf, begin, spring, stuur die eerste mail en laat je zeker niet tegenhouden door de (beperkte) administratie die een dynamoPROJECT vraagt.
- Een project als dit kan je nooit helemaal finetunen: je moet opvangen wat er uit de klas komt en daarop inspelen. Bedank dus voor een keurslijf van voorbereiding, want dan mis je kansen.
- Koppel STEM aan HEART-onderwijs (Humanities, Esthetics, Arts, Rhetoric, Text). Zo werk je aan een algemene bildung.
- Geef het hele proces tijd. Poëzie laat zich niet opjagen.
Het feit dat de dichter zelf enkele keren naar de klas komt, is volgens Thomas een grote meerwaarde. ‘Het zorgt voor een heel andere beleving. De leerlingen hebben waarschijnlijk nog nooit een gesprek met een dichter gehad. Net die interactie is verrijkend voor hen. Marc weet bovendien het best waar de nuances in zijn poëzie liggen. Ik zal zijn gedichten nooit zo volledig begrijpen zoals hij ze vanuit zijn beleving heeft geschreven.’
‘Ik ben verbaasd door de inzet en voel veel belangstelling’, reageert Marc. ‘Ook een dikke pluim voor de leerkracht. Dat hij zoiets aandurft, is niet vanzelfsprekend. Ik vind het fantastisch om eens in een klas te komen. Ook bij mij beginnen de ideeën dan te knetteren.’
Moeten we dat voor het examen kennen?
Hoe het project verder gaat? ‘In de volgende stap leggen leerlingen hun eerste versies via e-mail voor aan Marc’, zegt Thomas. ‘Hoe en wanneer we net zullen landen, weten we nog niet. Dat zal afhankelijk zijn van de inspiratie van de leerlingen. Sowieso zal dit project een mooie aanvulling zijn op de jaarlijkse Gedichtendag van de school. Zo kan ik er ook de collega’s bij betrekken en zal het de schoolgemeenschap verrijken.’
‘Misschien brengen we ook een bundeltje uit dat ze hun leven lang kunnen bijhouden. Of komt er een presentatie in bibliotheek ARhus. Daar kunnen we dan poëzieliefhebbers van buiten de school samenbrengen. Maar het ontplooiingsproces van de leerlingen primeert.’ Moeten we dat kennen voor het examen? Nee, voor het leven, zou Herman de Coninck zeggen.
Wil jij ook samenwerken met een dichter in jouw klas? Dat kan!
- De dynamoPROJECT-subsidie neemt voor jou de financiële drempels weg. Je krijgt tot 2000 euro voor jouw artistiek project op school. Lees de voorwaarden van een dynamoPROJECT.
- Ontdek de kunstenaars en cultuureducatieve organisaties op Cultuurkuur. Of kies je eigen partner in je schoolbuurt.
- Op zoek naar inspirerende voorbeelden van andere scholen? Doorzoek onze praktijkvoorbeelden op onderwijsniveau of discipline.
- Ontdekte je de poëzie-werkvormen al op Cultuurkuur?
Versterk cultureel bewustzijn in de klas.
Wil je meer inzetten op cultuur in jouw klas? Ontdek hoe.
Culturele vaardigheden
waarnemen
- Observeren, dat is wat zowel de wetenschapper als de dichter doen. Alles begint met waarnemen. Daarom krijgen de leerlingen heel wat inspiratiebronnen aangereikt: gedichten die Marc speciaal voor deze gelegenheid insprak, poëziebundels, citaten en werk van andere kunstenaars, wetenschappelijke tijdschriften, boeken, videofragmenten uit de biografische serie 'Genius' over Albert Einstein,…
verbeelden
- Wat ze hebben waargenomen, zetten ze naar hun eigen hand. Via het zoeken naar associaties of botsende ideeën, krijg je iets inventiefs. Met wetenschappelijke begrippen kan je zo iets heel emotioneels van jezelf vertellen.
conceptualiseren
- Wat is poëzie? Wat is hier en nu? Op zoek naar antwoorden kloppen we aan bij enkele grote dichters waarna leerlingen zelf mooie formuleringen bedenken. Het becommentariëren en waarderen zal in de volgende fase van het project naar boven komen. Dan luisteren we naar elkaar en geven we elkaar tips. Ook Marc zal dat doen.
analyseren
- Wat ziet de ene in een vers? Hoe ervaart de andere het? Ook een stuk vormelijke analyse komt aan bod omdat ze het anders niet herkennen. Maar dat hoeft zeker niet elke keer te gebeuren, anders krijg je een afkeer van poëzie.
Dragers
lichaam
- Met de hand schrijven en luidop voorlezen van de gedichten.
voorwerpen
- Dichtbundels, wetenschappelijke publicaties, eigen schriftje,…
taal
- Literaire taal en wetenschappelijk jargon
Grafische tekens
- Wetenschappelijke noteringen en beeldtaal