Poëzie is taal die feestviert. Eerste editie Poëziesterren voor het secundair onderwijs

Poëzie is taal die feestviert: niet saai of moeilijk, maar een bron van plezier. Dat was de boodschap die de initiatiefnemers zo breed mogelijk wilden verspreiden, bij alle scholen die wilden deelnemen. Jongeren van de eerste en tweede graad van het secundair onderwijs worden weleens vergeten wanneer het over poëzie en lezen gaat. In de derde graad sluit je al aan bij volwassenenliteratuur en de literatuurgeschiedenis, maar de iets jongere leeftijdsgroep — die de echte kinderpoëzie ontgroeid is — valt vaak tussen wal en schip. Met dit project wilden de initiatiefnemers daar een antwoord op bieden.

151 scholen over heel Vlaanderen schreven zich in, samen goed voor zo’n 25.000 leerlingen. In de week van 22 maart 2021 kregen zij elke dag een nieuw gedicht voorgeschoteld. Op vrijdag mochten ze hun stem uitbrengen voor hun favoriete gedicht van de vijf.

Selectie van gedichten per leeftijdsgroep

Intussen zijn de winnaars bekend en hebben de deelnemende scholen ook een bloemlezing en affiches met de winnende gedichten ontvangen. Illustrator Marvin maakte er sfeervolle tekeningen bij en het bureau Bord & Stift maakte een animatiefilm bij het gedicht van Babs Gons, Jade van der Moere bij dat van Paul Demets. Twee leerkrachten hebben ten slotte een didactische verwerking gemaakt van de gedichten. Die staat digitaal ter beschikking op Cultuurkuur. Opzet geslaagd voor deze editie? ‘Wat ons betreft zeker wel’, zegt Leyers. ‘Als je op de kaart van Vlaanderen de spreiding van de deelnemende scholen bekijkt, zie je dat het enthousiasme groot was van West-Vlaanderen tot Limburg. Het doet ons ook plezier dat scholen uit zowel het aso, bso en tso als het buso hebben meegedaan.'

'Uit onderzoek vang je geregeld op dat de leesvaardigheid achteruitgaat bij jongeren van deze leeftijden, zegt Leyers. Lezen, dat doe je vanzelf als je er plezier in hebt. Daarop hebben we ingezet met een specifieke selectie van recente gedichten. Ze werden gekozen door een professionele jury van experts in didactiek en onderwijs enerzijds, en mensen met een breed zicht op de poëzie van vandaag anderzijds. Zo zijn we gekomen tot vijf gedichten voor elke graad waarvan we dachten dat ze zouden kunnen aanspreken.'

'Herkenbaarheid is belangrijk'

The proof of the pudding is in the eating, dus vroegen we enkele van de deelnemende scholen naar hun ervaring met de Poëziesterren in hun klassen. Wat sprak leerlingen aan? Zijn ze eigenlijk wel bezig met poëzie? En is poëzie inderdaad voor iedereen?

In het GO! Atheneum van Avelgem legden Leslie Bogaert en haar collega’s de gedichten voor aan hun aso- en bso-klassen. ‘In de tweede graad reageerden leerlingen sterk op het gedicht “Prikkels”’, herinnert Bogaert zich. ‘De leerlingen uit de richting Hout waren enthousiast over het gedicht “Room with a view” van Mahlu Mertens. De eerste regels “Zaag een stuk uit de werkelijkheid, / afmetingen vrij te bepalen” trokken natuurlijk meteen hun aandacht. In de bso-richtingen kregen gedichten zonder te veel beeldspraak de voorkeur. Die jongeren wilden verzen waarin gevoelens duidelijk naar voren komen, en nog het liefst rijmend. Blijkbaar associëren ze poëzie toch nog vaak met rijm.’

Of tieners openstaan voor poëzie? ‘Zeker’, zegt Bogaert. ‘Sommigen meer dan anderen, natuurlijk. Velen vinden poëzie lezen moeilijker dan proza. Maar ze luisteren wel, en zeker als ze zelf onderwerpen of thema’s mogen kiezen, gedichten mogen zoeken of zelf iets mogen schrijven, is de interesse groot. In het geval van de Poëziesterren vonden ze het ook leuk dat ze zelf hun favoriet mochten kiezen in een officiële wedstrijd.’

'Iedereen haalt eruit wat hij of zij kan'

Els Schoemaker van de Cardijnschool in Anderlecht bracht, samen met enkele collega’s, met de Poëziesterren 2021 voor het eerst poëzie binnen in haar BuSO-klassen. ‘Het was de eerste, maar zeker niet de laatste keer dat we deelgenomen hebben’, zegt ze. ‘Al doen we volgende keer misschien liever mee met de Poëziesterren voor het lager onderwijs. Het taalniveau van onze leerlingen is heel uiteenlopend. Bovendien moet je bedenken dat ze vooral uit gezinnen komen waar weinig Nederlands gesproken wordt en literatuur niet bepaald een prioriteit is. Daarom was de organisatie van de Poëziesterren een leuke uitdaging voor ons. Alle leerkrachten hebben zich geëngageerd om een week lang het eerste lesuur van de dag te beginnen met een gedicht. Voor de leerkrachten van de theoretische vakken was dat niet zo vergezocht, maar sommige praktijkleerkrachten zijn toch even uit hun comfortzone moeten stappen. Het is ook niet evident om rond poëzie te werken wanneer je in de keuken of bakkerij lesgeeft. Om aan te sluiten bij het niveau van onze leerlingen, hebben we beslist om de gedichten voor de tweede graad links te laten liggen. De gedichten voor de eerste graad hebben we gebruikt bij onze sterkste doelgroep: jongeren met een lichte mentale beperking. Je zag dat ze sommige gedichten goed begrepen, maar andere veel minder. Dat kan geen kwaad, de lat mag ook af en toe echt hoog liggen. Pas dan worden leerlingen echt uitgedaagd. Iedereen haalt eruit wat hij of zij kan. Voor onze zwakkere doelgroepen, jongeren met een matige tot ernstige mentale beperking, zijn abstracte woorden heel moeilijk. Voor hen hebben we zelf een alternatief uitgewerkt naar het voorbeeld van Poëziecentrum. We hebben zelf filmpjes opgenomen waarin verschillende leerkrachten kindergedichten voorlazen. Ook deze leerlingen mochten hun stem uitbrengen en een geknutselde Poëziester overhandigen aan de leerkracht die het winnende gedicht had ingesproken. Naar aanleiding van de Poëziesterren heb ik ook eens in onze schoolbibliotheek rondgekeken. Je vindt er momenteel amper dichtbundels terug.'

'We gaan in de toekomst zeker nog op zoek naar poëzie voor onze verschillende doelgroepen.'

'Oh nee, poëzie'

In het Virga Jesse-college van Hasselt is poëzie wel ingeburgerd, maar de uitdagingen blijven. Lisa Jans geeft er Nederlands en Latijn. ‘Met Gedichtendag werken we elk jaar al rond poëzie’, zegt ze. ‘Maar poëzie aankaarten blijft moeilijk. Tieners denken toch al snel: “oh nee, poëzie”, alsof gedichten te moeilijk zijn om leuk te zijn. Het lijkt ver van hun bed, maar mijn collega’s en ik proberen het dichter bij hen te brengen. Ze beseffen soms niet hoeveel ze eigenlijk met poëzie in aanraking komen, op Instagram of Tiktok bijvoorbeeld. Dat proberen we hen te laten zien.

De selectie van de Poëziesterren was een schot in de roos.

Zodanig zelfs dat we bij de stemming een heel gelijke verdeling zagen tussen elk van de vijf gedichten per graad. De succesfactor was volgens mij dat de gedichten heel divers waren, maar ook dicht aansloten bij hun leefwereld. Als het over Spotify gaat, zoals in het gedicht van Paul Demets, dan trekt dat natuurlijk hun aandacht. Thema’s zoals gescheiden ouders, het klimaat, de liefde: daar zijn ze zelf elke dag mee bezig. Als een gedicht daar op een heel gewoon moment iets bijzonders mee doet, met een taalspelletje of een mooie metafoor, zie je dat ze aangenaam verrast zijn. Stilistisch viel het me op dat ze vallen voor taalspelletjes, korte en leuke gedichten.

Krijgen de winnende gedichten een prominente plek op school wanneer de affiches in de brievenbus vallen? ‘Omwille van de pandemie laten we leerlingen momenteel zo min mogelijk van lokaal wisselen’, legt Jans uit. ‘We hebben dus geen vaste vaklokalen meer voor de lessen Nederlands. Daardoor is er op dit moment geen evidente plek waar we de posters kunnen ophangen. Maar in het verleden hebben we zelfs al gedichten op de wc gehangen’, lacht ze.

‘Waarom niet? Elke plek waar je even wat poëzie kan meepikken, is toch meegenomen?’

Eleonore Milbou interviewde poëziesterwinnaar Babs Gons. Lees het interview.

Eleonore Milbou interviewde poëziesterwinnaar Paul Demets. Lees het interview.

Dit interview verscheen in de Poëziekrant 2021, 6

De Gouden Poëziemedaille en de Poëziesterren zijn een initiatief van CANON Cultuurcel en Poëziecentrum.